SYSTEM PREWENCYJNY ŚW. JANA BOSKO
Działalność SALTROMU jest inspirowana duchem miłości, dobroci, wrażliwości i otwartości św. Jana Bosko - przyjaciela i wielkiego wychowawcy młodzieży, oraz na wypracowanym przez niego stylu oddziaływania i metodzie pracy, realizowanym dziś przez Zgromadzenie Salezjańskie w ponad stu krajach świata.
Celem wychowania według księdza Bosko jest kształtowanie młodych ludzi na “dobrych chrześcijan i uczciwych obywateli”. System wychowawczy księdza Bosko, zwany systemem prewencyjnym, opiera się na rozumie, religii i dobroci. Zakłada on, że w każdym, nawet "najtrudniejszym" wychowanku tkwią zadatki dobra, a zadaniem wychowawcy jest je odkryć i na nich budować przyszłość.
Termin prewencyjny pochodzi od łacińskiego słowa praevenire - wychodzić przed, wysuwać się na czoło. Oznacza on w rzeczywistości walkę ze złem. Idea ta skoncentrowana jest na poszukiwaniu dobra w wychowankach. Doskonale charakteryzuje to przesłanie wychowawcze, określenie systemu mianem „pedagogiki dobrem uprzedzającej.” Celem ów wychowania jest nastawianie młodych na dostrzeganie dobra oraz samorealizację przez dobro. Żyjący w XIX wieku ksiądz Bosko odcinał się zdecydowanie od dziewiętnastowiecznej szkoły tradycyjnej, opowiadając się za dynamicznym systemem ukierunkowanym na rozwój i różnicowanie metod. Według niego tylko taki system jest w stanie dopasować się do warunków środowiskowych oraz potrzeb konkretnego wychowanka. Przeciwstawił swoją metodę oddziaływania do obowiązującego wychowania represyjnego, którego wpływy były oparte na sile i przemocy w przypadku złamania regulaminu. System prewencyjny łagodnie proponuje wychowankowi zachętę do nauki przestrzegania prawa. Oryginalność systemu Bosko wynika przede wszystkim z doskonałego połączenia wypracowanej wiedzy praktycznej z myślą wychowawczą, co przekazywał w nauczaniu swoich współbraci: „dzięki tej metodzie, wymagającej wprawdzie poświęceń, osiągną wszystko od wychowanka: zdobędą jego trwałe przywiązanie, uodpornią go na złe wpływy, zatracą złe przyzwyczajenia wyniesione z domu czy ulicy, a serca podbite dobrocią wychowawców ulegną gruntownemu przeobrażeniu.” Środki, którymi posługiwał się Bosko to między innymi: msza święta, modlitwa, nauka religii oraz rekolekcje. Poza tym doniosłą rolę odgrywała atmosfera rodzinnej radości i optymizmu w każdym aspekcie życia codziennego. Relacje interpersonalne między wychowankiem a wychowawcą, również oparte zostały na więzi rodzinnej, które w pełni realizują się poprzez wartość braterstwa, wzajemnej życzliwości, zaufania i bezpośredniej rozmowy. Oryginalność wyraża się także w wielorakich celach wychowania. Twórca systemu dążył do integralnego wychowania młodego człowieka będącego chrześcijaninem, a także obywatelem państwa gotowym odważnie i aktywnie włączyć się w życie społeczne. Ofiarowując swoim wychowankom wykształcenie zawodowe i pracę, wprowadzając w kulturę i obdarowując miłością, stwarzał także odpowiednie warunki do osiągania świętości na każdym etapie życia.
Ponadczasowy wymiar systemu prewencyjnego wyraża się w zasadach wychowania, czyli w ogólnych normach postępowania pedagoga w procesie wychowania i realizowania go w celu uzyskania wysokiej skuteczności. Założenia normatywne metody wychowawczej Bosko skupiają się na obecności pedagogicznej, tak zwanej „asystencji”, religijności, miłości, rodzinnej atmosferze oraz karności i przejawiają się w postawach wychowawców przez rozum, odpowiedzialność, religijność i miłość.
3.1.1 Zasada rozumności w wychowaniu
Zasada zmierza w pierwszej kolejności do posługiwania się rozumem przez wychowawcę. W pedagogii księdza Bosko oznacza ona „zdrowy rozsądek, rzeczowośći zaakceptowanie całokształtu warunków rzeczywistego życia młodzieży, elastyczność w programowaniu, kierowanie się rozumem w pełnieniu funkcji systemu zapobiegawczego i motywowanie poleceń”. Tak postępujący wychowawca przyzwyczaja wychowanka do posługiwania się prawidłami rozumowania. Z jego wykorzystaniem młody człowiek staje się zdolny do krytycznej oceny i wyboru, jak również do uzasadnienia własnych decyzji. Działanie z własnego wyboru oraz potwierdzenie własnej osobowości to według św. Jana Bosko dwie fundamentalne potrzeby, które wychowanek w pełni zaspokaja posługując się zasadą rozumności. Poza tym rozum pozwala na osiągnięcie harmonii między czynem a myślą: spokojnie i mądrze działać a zarazem w sposób wyważony wyrażać myśli. Pozwala utrzymywać kontakty z innymi w duchu wspólnoty, w której szanuje się odrębność postępuje według wspólnie wypracowanych reguł. Stosowanie zasady rozumności pozwala wychowankom dostrzec własne zalety a także pobudza do pracy nad sobą w celu inspiracji do wolnego i świadomego działania, poprzez które potwierdza się swoją osobowość. W zasadzie tej nie chodzi, więc wyłącznie o rozwój intelektualny, lecz o wszechstronne i rozważne oddziaływanie na siebie i innych.
3.1.2 Zasada religijności w wychowaniu
System prewencyjny księdza Bosko zakłada wprowadzanie podopiecznych w duchowe przeżywanie wiary, co wyraża się w słowach świętego: „Religia prawdziwa i szczera, kierująca uczynkami młodzieży, rozum właściwie stosujący zasadę wiary do wszystkich uczynków oto w dwóch słowach stosowany przeze mnie system” . Ksiądz Bosko widział w niej drogę do serca, umysłu i duszy młodego człowieka oraz pomoc w osiąganiu przez niego pełni rozwoju osobowego. Atmosfera religijności otwiera tak rozum, jak i wolę młodego, budzi jego ciekawość oraz naturalne pragnienie dobra. Z tego względu punktem wyjścia w pedagogii świętego Bosko było takie tworzenie warunków religijno-moralnego rozwoju młodzieży, aby mogła osiągnąć świętość i zbawienie jako cel ostateczny.
W oratorium ksiądz Bosko poprzez katechizm, nauki moralne, rady i praktyki pobożności próbował zaszczepić w młodzieży bojaźń Bożą wraz z umiłowaniem cnoty i odrazą do grzechu. Często powtarzał swoim wychowankom jak ważna dla prawidłowego wzrostu osoby jest codzienna Eucharystia, a także częsta spowiedź jako element pracy nad sobą i przezwyciężanie własnych słabości. I chociaż ksiądz Bosko nie wyobrażał sobie wychowania bez religii, kierował się zasadą, że nie może ona być wymuszona, narzucona wychowankom przez rodziców, wychowawców czy katechetów. Często powtarzał swoim współpracownikom, że „nie należy nigdy przymuszać chłopców do sakramentów świętych, ale tylko ich zachęcać i dawać im do tego sposobność. Religia, bowiem nie może być czymś uciążliwym, przytłaczającym, czy nudnym. Religia nie może zabijać radości życia wychowanka, lecz wręcz odwrotnie, religia ma być podstawą radości i optymizmu. Ona ma młodego człowieka podnosić, ukazać mu perspektywę innego życia, odkryć wartość samego siebie(...) Sam wychowawca musi być osobą wierzącą, która autentycznie przeżywa swoją religijność. Tylko taka osoba może dostrzec w swoim podopiecznym to, co dobre, sprawiedliwe i pozytywne ze względu na Boga jako przyczynę i cel ostateczny życia.” Salezjanie do dziś w swoich inicjatywach wychowawczych stosują zasadę religijności bez narzucania nikomu jej przeżywania. Stwarza się możliwość uczestniczenia w Eucharystii, a motywacją do niej jest poczucie wspólnoty salezjańskiej. Wymowne są tu starania księży, aby przekaz religijny był zrozumiały dla każdego, w różnym wieku, co skutkuje pogłębieniem duchowego przeżywania.
Obok rozumności wychowawczej, zasada religijności stanowi jeden z najważniejszych wyznaczników systemu prewencyjnego księdza Bosko. Ona pozwala rozbudzić w młodym człowieku najbardziej ludzkie sfery jego życia i ukazać mu ostateczny cel i perspektywę życia– czyli świętość. „Bez niej nie ma ani wychowania, ani rozwoju osobowego człowieka. Dlatego powinna ona wszechogarniać proces wychowania: wszystko, wszystkich, tak wychowanka, jak i wychowawcę, tak treści, jak i formy wychowania, tak ludzi, jak i rzeczy oraz powinna być autentyczna i skuteczna”.
Duchowość salezjańska zakłada, zgodnie z ideą Bosko, że pracy i zabawie ma towarzyszyć modlitwa. Nie brak jest więc aktualnych przykładów realizacji tej zasady w „Saltromie”. Już w statucie stowarzyszenia czytamy, że: „Działalność Saltromu inspirowana jest duchem wiary (...)”. Każda z grup funkcjonujących w „Saltromie” spotyka się na modlitwie i mszy świętej, obecny jest zawsze ksiądz służący radą lub posługą sakramentalną oraz klerycy z seminarium salezjańskiego.
3.1.3 Zasada miłości w wychowaniu
We wstępie jednej z książek o wychowaniu młodzieży Jan Bosko pisze: „Moi kochani chłopcy, kocham was wszystkich z całego serca. Już samo to, że jesteście młodzi, wystarczy, abym was kochał” . Wychowanie jest sprawą serca, kierowanego rozumem i delikatną wrażliwością- to fundamentalna zasada była nieustannie powtarzana przez świętego Bosko. Jej odniesienie to postawa charakteryzująca się troską o rozwój wychowanka, pragnieniem jego dobra- zarówno ludzkiego, jak i Bożego. Trafnie ujmuje ją jeden z biografów Jana Bosko- L. Cian: „Humanistyczne podejście do człowieka, serdeczność, otwarte ramiona w chwili spotkania, słodycz, gorąca i czysta uczciwość(…) Miłość wychowawcza powoduje więc dobre układy pedagogiczne, prawdziwe „bycie z”, ażeby zapobiegać i formować, bycie razem, ażeby współpracować, pomagać, popierać wzrost jak również by bronić, darzyć uczuciem niewinnym i czystym, nie zmąconym zmysłowym egoizmem lub osobistym przywiązaniem”.
Miłość w ujęciu Jana Bosko ma przybrać formę zaufania do wychowanka, szczerości i poszukiwania prawdy. Przede wszystkim rozumiana jest jako dobroć, która zakłada troskę o relację wychowanek- wychowawca, której wyznacznikiem jest swoista zażyłość. Wychowawca okazując miłość staje się dla podopiecznego bratem, ojcem i przyjacielem, zawsze gotowy wesprzeć w chwili słabości. Miłość rozpatrywana w perspektywie rozumu i religii wyraża się także w poszanowaniu osoby wychowanka. Szacunek pozwala dostrzec i zrozumieć potrzeby jednostkowe wychowanków. Każdy z nich, zgodnie z myślą Bosko, musi czuć się osobiście rozumianym, szanowanym i kochanym. Tylko wtedy dzieło wychowawcze ma sens.
3.1.4 Atmosfera rodzinna w systemie prewencyjnym
Kolejna zasada myśli pedagogicznej księdza Bosko, która w sposób ścisły łączy się z miłością wychowawczą to atmosfera rodzinna. W swoim praktycznym wymiarze system prewencyjny miał na celu zapewnienie lub przywrócenie wychowankom pełnego i w miarę zintegrowanego środowiska rodzinnego. Jednym z elementów definicji oratorium jest pojęcie dom, a więc miejsce, gdzie króluje miłość. Ksiądz Bosko wzorował się na ówczesnej rodzinie ludowej, w której relacje między domownikami odznaczały się dobrocią prostotą, serdecznością, w której dzieci odnoszą się do rodziców z pokorą i z szacunkiem, ofiarnie i w cichości spełniając swe obowiązki. Stąd wypływa nieustanna troska Bosko o przekształcenie każdego dzieła w rodzinne środowisko wychowawcze.
Stosunek wychowawców salezjańskich względem swoich podopiecznych opisał według zamysłu Bosko, J. Wilk: „Ksiądz Bosko opierając wychowanie o ducha rodzinnego stawia przede wszystkim wychowawcom wielkie wymagania. Ich stosunek do wychowanków ma być analogiczny do tego, jaki zachodzi w rodzinie naturalnej między ojcem a dziećmi. Analogia dotyczy zwłaszcza dwu elementów tej relacji: relacja ta wymaga stałej, ustawicznej obecności wychowawcy, obecności zapobiegawczej, współpracy i wspomagania w wewnętrznym dojrzewaniu dziecka; relacja ta jest relacją miłości. Miłość okazana i odwzajemniona jest podstawowym warunkiem skuteczności oddziaływania.” Wymagania te są również wskazówką dla samych rodziców względem tworzenia rodzinnej atmosfery w domu.
3.1.5 Asystencja- pozytywna obecność wychowawcy
Kolejną zasadą w wychowaniu metodą ks. Bosko jest asystencja. Jak pisał P. Braido oznacza ona nieprzerwaną obecność wszystkich wychowawców, na czele których znajduje się dyrektor. On wyraża konkretnie, w całości zabiegów, sens „systemu zapobiegawczego”, pojętego jak działanie pozytywne, kierowanie, nadawanie kierunku, ustawiczny i nieustępliwy wpływ. Według Jana Bosko asystencja to całokształt oddziaływań i postaw osób zajmujących się wychowaniem. Asystentem jest, więc każdy wychowawca w zakładzie salezjańskim, który z pełnym zaangażowaniem i szczerze poświęca się dla dobra swoich podopiecznych. Reguła ta obok miłości wychowawczej, rozumności i religijności decyduje o skuteczności stosowania systemu prewencyjnego. Ksiądz Bosko mówiąc o wychowaniu zawsze miał na myśli kontakt międzyosobowy. Z tego względu ”asystencja” nie sprowadza się do policyjnych sposobów zabezpieczania, czy też bezdusznego „dyżurowania” w miejscach gdzie przebywa młodzież. W jego rozumieniu w regule asystencji chodzi o obecność stałą, solidarną, promocyjną, animującą i wspierającą wychowanka w jego stawaniu się uczciwym obywatelem i dobrym chrześcijaninem.
W praktyce może ona przyjmować różne formy, w zależności od miejsca i okoliczności przebywania wychowawcy z wychowankami (internat, oratorium, szkoła, świetlica, wycieczka, dom kultury, boisko, warsztaty czy obozy i kolonie). Wszędzie obecność, ale i serdeczność, dobroć, cierpliwość, wyrozumiałość, bezpośredniość a zwłaszcza miłość, to zasadnicze cechy asystencji pedagogicznej systemu prewencyjnego. Stała obecność wychowawcy zmierzała do dobra wychowanków, aby nie byli osamotnieni w rozwiązywaniu ich codziennych problemów. Uczyła ona, poprzez czujną i godną naśladowania postaw wychowawcy, mądrego patrzenia na świat i świadomego dokonywania wyborów. Asystencja dążyła raczej do eliminacji każdego zła, niż naprawiania go, gdy już zaistnieje. Dzięki stałej obecności wychowawcy przy boku wychowanka stało się możliwe dokładne poznanie jego osobowości, nawyków, zachowań, potrzeb itp., co z kolei pozwalało na trafne stawianie wymagań i prawidłowe ukierunkowanie w wychowaniu. Asystencja zobowiązuje wychowawcę do, takiego kontaktu z wychowankiem, którego wyznacznikiem są zaufanie, miłość, okazywanie cierpliwości, zrozumienia i wzajemna współpraca. Przywiązanie i całkowite oddanie się sprawom podopiecznego, na wzór rodziców, prowadzi do autentycznego kontaktu osobowego.
Obecność wychowawcy wśród młodzieży, uczestnictwo w jej życiu jest integralną częścią procesu wychowania. Obecność tą ksiądz Bosko nazywa „asystencją”. Jest ona pierwszym środkiem sytemu prewencyjnego opartego na religii, rozumie i dobroci.
3.1.6 Karność prewencyjna
Istotną kwestię stanowi także problem wymierzania kar w procesie wychowania. Na temat kar ksiądz Bosko zabrał głos w osobnym liście 29 stycznia 1883 roku, czytamy tam: „(...)nie karzcie nigdy, jak dopiero po wyczerpaniu wszystkich innych środków; na wymierzania kary postarajcie się wybrać moment najbardziej sprzyjający; postępujcie w taki sposób, żeby winnemu zostawić nadzieję, że będzie można mu przebaczyć; poniechajcie wszystkiego, co mogłoby sugerować, że działacie pod wpływem namiętności” Jak wynika z powyższego stwierdzenia stosowanie jakiejkolwiek represji jest całkowicie sprzeczne z jego koncepcja wychowawczą. Jeśli już należałoby zastosować karę, trzeba robić to z największą delikatnością odwołując się do rozumu i sumienia. „Tam gdzie nie da się uniknąć kar, kluczem do zrozumienia sposobu ich stosowania jest właściwie rozumiana przyjaźń wychowawcy do wychowanka. Przenosi ona ciężar kary z jej fizycznych konsekwencji na niezadowolenie osoby życzliwej i przyjaźnie nastawionej. Tak rozumiana nie jest jedynie sankcją (czy wręcz rodzajem zemsty) za przewinienie, ale sygnalizuje wychowankowi, że celowe wykroczenie jest ciosem w przyjaźń- szczególnie cenioną wśród młodych ludzi.”
W myśl tej zasady wychowawca stara się pozyskać sympatie przyjaźń wychowanków, bo wtedy już samo pozbawienie życzliwości jest dla winowajcy karą. Jan Bosko proponuje stosowanie upomnień, które według niego powinny przenikać całe dzieło wychowawcze i występować we wszystkich formach, jakimi są: słówko na ucho, słówko wieczorne, uwagi na osobności i uwagi pisemne. Jak pisze święty: „jeżeli macie udzielić komuś upomnienia, zróbcie to w cztery oczy i na osobności, a przy tym z jak największą dobrocią.”
